Mōhio whānuitia ana, nō te tino taha katau taua Uniana Kaiututāke. Aro kaha ana rātou ki te whakatūmataiti i ngā mea katoa, me te kāwanatanga iti.

Engari, ki a rātou, mehemea kua whāia kētia te aronga o taua Tahua Pūtea Oranga Tonutanga i ngā tau tata nei, kāore i te pērā te noho nama a te kāwanatanga o tēnei wā.

E kī, e kī!

Engari, he aha rawa te matatika o te whakakore i ngā tūranga kaimahi kāwanatanga e 8,700, hāunga ake ngā kaimahi o te Tari Waeture o Minita Hīmoa, o te Manatū Aorere o Pāpā Winitana e tū tonu ana.

Te āhua nei kei te mirimiri a Nāhinara i ngā tuarā o ōna hoa haumi.

He matatika?

He tau pōti te tau!

Ina tono a wai ake rānei ki Ngā Pou Taunaha o Aotearoa kia whakamana i tētahi ingoa wāhi, ahakoa te whakatau, kei te minita o te rā kē te kupu whakamutunga.

Nā, i whakamanatia e Minita Sage (Kākāriki, 2019) te ingoa o Te Kaunihera ā-rohe o Manawatū-Whanganui, engari kāore rawa a Minita Penk (Nāhinara, 2024) i whakaae kia tohutō te “u” o te takiwā o “Manawatu”!

Meinga meinga!

Inanahi, ka riri kē atu au (engari kāore i te ohorere), i te rongo, kei waenganui pū te pirimia i taua mahi tinihanga rawa.

Me mihi ki ngā kaikawe kōrero, nāna i tūhura ake ngā reta tono ki te pirimia a ngā kaikaro o tā Mike Smith kēhi, arā ko Z rāua ko Fonterra, kia aukatihia ai taua kēhi.

Engari, pātaihia ana te pirimia, karo rawa ai!

E hoa mā, nāwai i kino, kātahi ka kino kē atu ko tā te kāwanatanga penapena i te $200m nō te pūtea kua whakataha hei moni awhina taupua mā te hunga kua tino pāngia e te pōhara.

Ānō nei kua rite te tahanga o te kāpata o te kāwanatanga ki o te kāpata o te rawakore!

E hika! Kātahi te kāwanatanga matatika kore ko tēnā e whakakaha ake i te tāmi i ngā whānau tuakoka.

Ahakoa ko te whāomoomo o te taiao tōna whāinga matua tonu, ka rāwekeweketia ōna taipitipito kia āheitia nuitia atu te whakawhanake ōhanga ki runga i te whenua whāomoomo tūmatanui.

Ki tā te pire ka whakatenatenahia ngā mahi ā-rehia ki te taha o te mahi whāomoomo. Engari ka whakahaua Te Papa Atawhai kia tino āhukahukatia rawatia ngā āheinga ōhanga e taea ana te whakamahi.

Nā konā ka kitea te tino aronga a te kāwanatanga matapiko nei. Arā, he nui atu te mahi moni i te tiaki taiao.

Me huri kōaro ngā pae tukutuku kāwanatanga kia tū ai ngā kupu Māori ki raro.

Me rāwekeweke katoa ngā kīanga ture e pā ana ki te Tiriti.

Me wahine te wahine.

Kāore rātou e aro tika ki ngā take nui, arā, ko te koremahi, ko te hauora, ko te korewhare, ko te utu oranga.

155 ngā rā kei te toe ki te rā rēhita whakamutunga - 25 Oketopa 2026

168 ngā rā kei te toe ki te Pōti ā-Motu - 7 Noema 2026

He aha e pērā ai?

Hei tā Minita Pīhopa, kāore i te matatika te nui ake o te tautoko mā ngā whānau e noho ana i ngā whare o Kāinga Ora i a rātou e rēti whare tūmataiti ana.

Hei tāna anō, e kore e taea te whakarite kia pērā te tautoko mā ngā rawakore katoa.

E hika! E kautahanga atu rānei te pūkoro o te kāwanatanga i o te hunga pōhara e rēti whare ana?

I nē!

Nā rāua i parahako ngā waeture hauora ā-ao hou ahakoa ngā taunaki okawa o ngā mātanga hauora.

Ahakoa hoki kua tautokohia aua waeture e te nuinga o ngā whenua o te ao, hāunga Amerika.

Me te aha anō, kātahi tonu tātou ka rangona te pā kino o te Ebola ki Āwherika, o te Hantavirus ki tētahi kaipuke, o te Diphtheria ki Ahitereiria.

He nui atu rānei te patipati i Amerika i te hauora o Aotearoa?

Engari, ina ketuketuhia hohonutia ōna taipitopito ka kitea tōna aronga pū ki te tamaiti e tōmuri ana i ngā paerewa kua whakaritea.

Kāore ōna paku aha ki te horopaki, ki te pūtake rānei o taua tōmuritanga, me te tika, te kore tika rānei o aua paerewa.

E hika! Kua whakamātauria kētia taua aronga e te kāwanatanga Nāhinara o mua, arā, ko ōna “Paerewa ā-Motu”.

Ānō nei nā te tuarua kaha ake i te kaupapa huakore rawa ka whaihua kē!

Ki tā ngā kaikōrero o te kāwanatanga haumi, ahakoa he mea nui ngā momo pūngao whakahou, ko te kaiwhakaora whakamutunga o te mākete hiko, ko ngā koranehe, arā, ko te kapuni me te waro. Nā konā kua whakataha rātou i ngā piriona tāra kia taea ai te hoko kapuni utu nui i tāwāhi.

Engari i kī taurangi a Chris Hipkins, ina pōtihia a Reipa hei kāwanatanga, ka aukatia taua whakapau piriona. Ka tautokohia kētia te kaha whakawhanake i ngā pūngao whakahou.

Ina āheitia e te pāremata o te rā te aukati i tētahi kēhi e wānanga tonutia ana e te kōti, he aha tēnā ki te mana o te ture kua whakamana kētia e taua pāremata anō?

E hoa, e pērā ana te kāwanatanga i tēnei wā tonu!

Pōnānā ana rātou ki te aukati ā-ture i te kēhi a Mike Smith ki ngā kamupene nui e tuku waro ana ki te rangi, ahakoa e wānanga tonutia ana e te kōti.

Kua kitea anō te aronga o te kāwanatanga e kōrerotia ana e Te Korimako 538 - “He mea hoko rānei te manapori?”

Engari ki te kāwanatanga haumi o tēnei wā, ko “nō te kaporeihana, mō te kaporeihana, mā te kaporeihana” kē.

Te āhua nei, ina whakapatia ā-kohatia te kāwanatanga e te kaporeihana whairawa ka whakaritea te ture ki tāna e hiahiatia ai.

Ko tupeka nui tērā.

Ko ahumahi koranehe tērā, hinu mai, kapuni mai, waro mai.

Ko hauora tūmataiti tērā.

Ko ngā kamupene poro rākau tērā.

Ka mutu, e tautokohia ana taua aronga e arapāho nui.

Heoi anō, he tau pōti tēnei.

Whiua tēnei kāwanatanga ki rahaki!

Ka mutu, kua mīere rawa a Nicola, riri haere ai. Ka toa a Carmel.

Nā konā, ka whakatika ake pea ngā kaikeri o “tōrangapū paru” kia takahia mamingatia ai te mana o Carmel, pērā i a rātou ki a Maiki mā.

Taihoa rā ka kite.

162 ngā rā kei te toe ki te rā rēhita whakamutunga - 25 Oketopa 2026

175 ngā rā kei te toe ki te Pōti ā-Motu - 7 Noema 2026

Nā konā i whakaritea Ngā Wai e Toru e te kāwanatanga Reipa hei kāwanatanga tahitanga me ngā tāngata whenua kia whakatikatikahia ai te whakahaere o ngā pūnaha wai o te motu.

Hakahaka ana te Uniana Kaiututāke i te kāwanatanga tahitanga, ānō nei he takerehāia.

Nā konā i aukatihia Ngā Wai e Toru e te kāwanatanga hou, ka whakahokia ai te kaupapa ki ngā kaunihera.

Hakahaka ana te Uniana Kaiututāke i te pikinga o ngā reiti!

Engari, ki tā te whakapae a te kaikōrero whāomoomo a Reipa me whakamā te Minita, nāna i whakatakoto tētahi pire e whakatairanga i te ahumoni ki runga ake i te whāomoomo.

Ka mutu, e riri ana te Pāti Kākariki ki te kāwanatanga e whakatairanga ana i te monihua ki runga i te taiao.

Kātahi te kāwanatanga mātāpono kore e tukua noa ana tō tātou taiao rerehua hei rawa taketake mā pakihi nui.

Pērā rawa tā rātou ko ngā kaipupuri o te whenua tipuna o Ngāti Rongomaiwahine ki Te Māhia. Koirā te wāhi i whakatūria ai te hinonga e kōpere rākete ana ki tuarangi rā anō.

E hika, nō ngā rā tata nei ka kitea a Peter Beck rāua ko te Hēkeretari Pakanga o Amerika e whakanui tahi ana i ngā kirimana miriona tāra mō te hanga taputapu mā ngā kaipakanga.

Auē taukuri ē!

Nā konā pea ka tū ngā pihi o te kāwanatanga tikanga kore, ka whakatakotoria ai tētahi pire e whakakorea rawatia taua manatū!

Ahakoa tata ki te katoa o ngā taunakitanga nui, o ngā tāpaetanga maha, i kaha whakahē, ka tautokohia taua pire e te Komiti Whiriwhiri mō te Taiao. Engari, kāore ngā mema āpitihana (Reipa, Kākāriki) o te komiti i whakaae.

E hika!

Kātahi te kāwanatanga turaki kaupapa ko tēnā!

Heoi anō, he tau pōti te tau.

Nō te atatū o te Rāhoroi ka kitea te hua o te mahi tahi a te iwi me Te Kaunihera o te Hiku o Te Ika i te whakatūwheratanga o tētahi tukanga nui te whakahirahira, arā, tētahi pūrere hiko e tepe ana i te para totaka o te parakaingaki kia kaua e tukua taua paru ki tō rātou awa.

Ka mutu, mā te pūngao komaru taua tukanga e whakamahi.

Haramai tētahi āhua!

Ahakoa tēnā, i ngā rā tata nei, kua aukatia e te kāwanatanga heahea nei te āheinga a te kaunihera ā-rohe ki te here i ngā pakihi ngahere kia kaua e tukua noa ngā kōkīkī paina ki ngā whenua horohoro!

Manohi anō, kua tautoko kētia taua āheinga e te kāwanatanga Reipa whaitake i ōna wā.